خواب نامه‌ای است: خواب‌گزاران کهن چگونه کار می‌کردند

خواب‌هایی هست که با گرمای بالش دود می‌شود، و خواب‌هایی که چون نامه می‌رسد: مُهرشده، نشانی‌دار، با رسمیتی غریب. هر سنت جدیِ خواب‌گزاری از آموختن فرق این دو آغاز می‌شود — و از نپذیرفتن اینکه همهٔ همهمهٔ شب پیام باشد.

خواب سه گونه است

گزارندگان کهن خواب را سه گونه شمرده‌اند، و بیشترِ حکمت در همین شمردن است: خواب راست، کمیاب و آرام، که با روشنی می‌آید و سال‌ها در سینه می‌ماند. آشفته‌ای هول‌انگیز که از ترس‌ها می‌خورَد — و سفارش کرده‌اند بازگفته نشود تا بگذرد. و میانهٔ پهناور: حدیث نفس، پس‌ماندهٔ روز که در تاریکی از نو چیده می‌شود. گزارندهٔ کارکشته هر خواب را از گونهٔ سوم می‌گیرد مگر آنکه خلافش روشن شود. این فروتنی نشانِ اهل فن است؛ هر که در همهٔ شب‌هایت بشارت یافت، چیزی می‌فروشد.

گزارنده نخست از تو می‌پرسد

نام‌آورترینِ این علم محمد بن سیرین بصری است (د. ۱۱۰ق)، محدّثی که عادتی درخشان از او مانده: پیش از شنیدن خواب، از بینندهٔ آن می‌پرسید. از پیشه‌اش، حالش، فصلش، غمش. مار در خواب برزگر همان مار در خواب مردی نیست که بدخواهی دارد. و از امانتِ این سنت است که به صراحت گفته شود: فرهنگِ مشهوری که به نام او می‌فروشند قرن‌ها پس از مرگ او فراهم آمده و زندگی‌نامه‌نویسان نخستینش از چنین کتابی نامی نبرده‌اند. آنچه به‌راستی از او رسیده فرهنگ نیست؛ روش است: زمینه پیش از نماد، بیننده پیش از خواب. خوابنامه‌های پارسی نیز بر همین شرط خوانده می‌شوند: نماد، رنگِ حالِ صاحبش را می‌گیرد.

رودِ یونانی

این علم تنها نرویید. در سدهٔ دوم میلادی، آرتمیدور افسسی پنج دفتر — تعبیرالرؤیا — بر همین پافشاری نوشت: خواب جدا از زندگی‌ای که به آن سر می‌زند معنایی ندارد. در بازارها و جشن‌ها از بینندگان می‌پرسید و می‌نوشت که سرانجام‌ها با احوال چگونه دیگر می‌شوند. سپس مترجمان بغداد کتابش را به عربی گرداندند و دو رود در هم آمیخت. بیست سده ممارست، یونانی و شرقی، بر یک غریزهٔ حرفه‌ای همداستان‌اند: تعبیر، گوش‌سپردن با گوشِ دوم است، نه گشودن قفل با کلید.

ادبِ بازگفتن

سنت برای بازگفتن هم ادبی نهاده است. خوابی که شتاب‌زده، به ناکس، در ساعتِ ناساز گفته شود، بر همان که شنونده می‌گوید می‌بندد — پس سفارش کهن این است: خواب را جز به دوستدار یا داننده مگو. بامداد ساعتِ آن است، پیش از آنکه هیاهوی روز بر مرکب بنویسد. و نوشتنش در دمِ بیداری نزدیک‌ترین چیزِ این فن به آدابِ آزمایشگاه است — دفتر خواب همان‌جاست که الفبای بازگردندهٔ تو، سطر به سطر، رخ می‌نماید. دو همراه در کتابخانهٔ ما از همین باب است: بازگشتِ شام در آیین نوشتن، و پرنده، نردبان، کلید در حروفِ خودِ تو.

نامهٔ خود را چگونه بخوانی

پس با خوابی که نامه می‌نماید چه کنی؟ از فرهنگ لغت آغاز مکن. به زمان حال بنویسش. احساس را در هر پیچ قید کن — ترسی که آرامش می‌شود نامه‌ای دیگر است جز آرامشی که ترس می‌شود، صورت‌ها هرچه باشد. بپرس: این احساس، همین حالا، در کدام گوشهٔ بیداری‌ام خانه دارد؟ تنها آن‌گاه به نمادهای پیشینیان بنگر — چون رأیی دوم، نه چون حکم. و ببین خواب از چه خاموش است؛ گزارندگان می‌دانستند سپیدیِ نامه از سخنِ آن است. و اگر خوابی بازمی‌گردد، بیهوده اصرار نمی‌کند — نویسنده‌ای است که هنوز پاسخت به او نرسیده. پاسخ از تصمیم‌های روزِ روشن ساخته می‌شود و هیچ گزارنده‌ای آن را به جای تو نمی‌نویسد. آن مرز — که خواندن کجا تمام می‌شود و زیستن کجا آغاز — در حس خاموش بدان بازمی‌گردیم.