Rüya Bir Mektuptur: Eski Tabirciler Gerçekte Nasıl Çalışırdı

Kimi rüyalar yastığın sıcaklığıyla buharlaşır. Kimi ise posta gibi gelir: mühürlü, adresli, tuhaf bir resmiyetle. Rüya üzerine her ciddi gelenek, bu ikisini ayırt etmeyi öğrenmekle başlar — ve her gecenin parazitini mesaj saymayı reddetmekle.

Rüya üç türlüdür

Eski tabirciler rüyayı üçe ayırdı; hikmetin çoğu bu ayrımın kendisindedir. Sadık rüya vardır: seyrek, sakin, berraklığıyla gelir ve yıllarca göğüste kalır. Korkulardan beslenen karışık düş vardır — gelenek, kimseye anlatmadan bırakmayı öğütler, kendiliğinden dağılır. Ve o geniş orta: nefsin kendi kendine konuşması, dünün kalıntısının karanlıkta yeniden dizilişi. Pişmiş tabirci, aksi belli olana dek her rüyayı üçüncü türden sayar. Bu alçakgönüllülük zanaatın nişanıdır; her gecende müjde bulan, sana bir şey satıyordur.

Tabirci önce seni sorar

Bu ilmin en büyük adı Basralı Muhammed ibn Sîrîn'dir (ö. 728) — hadis âlimi, ve ondan çarpıcı bir âdet kalmıştır: rüyayı dinlemeden önce rüya sahibini sorardı. Mesleğini, hâlini, mevsimini, derdini. Çiftçinin rüyasındaki yılan, hasmı olan adamın rüyasındaki yılan değildir. Bu geleneğin dürüst köşesi şunu da açıkça söyler: onun adıyla satılan meşhur tabirname, ölümünden yüzyıllar sonra derlendi; ilk hayat yazarları ondan böyle bir kitap hiç anmaz. Ondan gerçekten kalan sözlük değil usuldür: sembolden önce bağlam, rüyadan önce rüya sahibi. Osmanlı tabirnameleri de bu şartla okunur: sembol, sahibinin hâline göre renk alır.

Yunan kolu

Bu ilim yalnız büyümedi. İkinci yüzyılda Efesli Artemidoros beş cilt doldurdu — Oneirokritika — ve aynı ısrarla: rüya, uğradığı hayattan ayrı hiçbir şey demek değildir. Pazarlarda, şenliklerde rüya sahipleriyle konuşur, sonuçların hâle göre nasıl değiştiğini kaydederdi. Bağdat'ın mütercimleri sonra eserini Arapçaya taşıdı ve iki kol örüldü. Yirmi yüzyıllık meşk, Yunan'ıyla Şark'ıyla, tek bir meslek sezgisinde buluşur: tabir, ikinci kulakla dinlemektir; anahtarla şifre çözmek değil.

Anlatmanın âdâbı

Gelenek anlatmayı da edebe bağlamıştır. Aceleyle, ehline olmayana, yanlış saatte anlatılan rüya, dinleyenin dediğine donar — bu yüzden eski öğüt: rüyanı ancak seni sevene ya da bilene anlat. Sabah onun saatidir, günün gürültüsü mürekkebin üstüne yazmadan. Uyanır uyanmaz yazmak ise zanaatın laboratuvar terbiyesine en yakın yanıdır — rüya defteri, kendi dönüp duran alfabenin satır satır göründüğü yerdir. Kitaplığımızda iki yoldaş bu yüzden var: yazma âdeti için Akşam Dönüşü, kendi harflerin için Kuş, Merdiven, Anahtar.

Kendi mektubunu okumak

Mektup gibi gelen rüyayla nasıl çalışılır? Sözlükle değil, önce. Şimdiki zamanda yaz. Her dönemeçte duyguyu işaretle — korkuya dönen ferahlık, ferahlığa dönen korkudan başka bir mektuptur; görüntüler ne olursa olsun. Sor: bu duygu, şu anda, uyanık hayatımın neresinde oturuyor? Ancak ondan sonra eskilerin sembollerine bak — hüküm değil, ikinci görüş olarak. Rüyanın söylemediğine de dikkat et; tabirciler mektubun boşluklarının da sözden olduğunu bilirdi. Bir rüya dönüp geliyorsa dırdır etmiyordur — cevabını henüz almamış bir muhabirdir. Cevap gün ışığı kararlarından yazılır ve onu senin yerine hiçbir tabirci yazamaz. O sınırı — okumanın bittiği, yaşamanın başladığı yeri — Sessiz Duyu'da konuşmayı sürdürüyoruz.